شاهنشاهی اشکانی یکی از مهمترین ادوار تاریخ ایران بهشمار میرود که پس از عصر هلنیستی، نقشی بنیادین در احیای فرهنگ و هویت ایرانی ایفا کرد. این دودمان با حدود ۵۰۰ سال حکومت، رکورددار طولانیترین دوره فرمانروایی در تاریخ ایران است و توانست جایگاه سیاسی و فرهنگی ایران را در خاورمیانه و فراتر از آن تثبیت کند. با این حال، کمبود منابع مکتوب داخلی، جانبداری مورخان رومی، و درهمآمیختگی روایتهای تاریخی با افسانهها، شناخت دقیق پهنه جغرافیایی این شاهنشاهی را با دشواری همراه کرده است. پژوهش حاضر با اتکا به یافتههای باستانشناختی و تحلیل منابع متأخر، به بررسی گستره قلمرو اشکانی و روند توسعه آن میپردازد.
منابع شناسایی مرزها
بازسازی جغرافیای اشکانی با دشواریهای زیادی همراه است. منابع موجود را میتوان به دستههای مختلفی تقسیم کرد:
- شواهد باستانشناختی: سکههای ضرب شده، سنگنوشتهها و تندیسها معتبرترین اسناد هستند.
- مورخان رومی: بیشترین حجم مطالب از رومیان به دست ما رسیده است؛ اما باید با احتیاط با آنها برخورد کرد. رومیها به دلیل خصومت دیرینه، اغلب پیروزیهای ایران را کوچک جلوه داده و بر وقایع مرزهای غربی (فرات) تمرکز داشتند، در حالی که از تحولات شرق ایران بیخبر بودند.
- منابع چینی: گزارشهای سفیران چینی (سلسله هان) اگرچه محدود به دورههای خاصی است، اما به دلیل بیطرفی، اطلاعات ارزشمندی از وضعیت شرق امپراتوری اشکانی به دست میدهند.
- متون سنتی ایرانی و ارمنی: در شاهنامه و منابع ارمنی، تاریخ اشکانی با افسانهها درآمیخته است. حکیم فردوسی خود به کمبود منابع در این باره اذعان کرده و میگوید: «از ایشان بجز نام نشنیدهام / نه در نامه خسروان دیدهام». با این حال، بخش بزرگی از حماسههای ملی و داستانهای شاهنامه، بازتابی از دلاوریها و روح جوانمردی پهلوانان اشکانی است.
وارثان راستین هخامنشیان
پس از سقوط هخامنشیان، اسکندر مقدونی و جانشینان او (سلوکیان) کوشیدند خود را جانشین مشروع نظم جهانی پارسی معرفی کنند. اما این پارتها بودند که با آگاهی تاریخی، خود را میراثدار بهحق کوروش و داریوش نامیدند. شاهان اشکانی نه تنها برای بازپسگیری قلمرو پیشین تلاش میکردند، بلکه در نامهنگاریهای دیپلماتیک خود با روم (مانند نامه اردوان به تیبریوس)، صراحتاً مدعی تمام سرزمینهایی شدند که روزگاری تحت فرمان هخامنشیان بود. آنها با بیرون راندن بیگانگان از فلات ایران، عملاً حاکمیت ملی را احیا کردند.
روند گسترش قلمرو
در طول تاریخ اشکانی، چند پادشاه نقش تعیینکنندهای در گسترش و تثبیت مرزها ایفا کردند:
- اشک یکم (ارشک): بنیانگذاری دولت اشکانی با اتکا به طوایف «پرنی» و «داهه» و تسلط بر پارت و گرگان (ورکانه)، که هستهٔ اولیهٔ قلمرو اشکانی را شکل داد.
- مهرداد یکم: آغاز فتوحات بزرگ و تبدیل اشکانیان به یک قدرت منطقهای؛ گسترش مرزها از شرق تا رود جهلم و از غرب تا میانرودان و تصرف سلوکیه، که پایان سلطهٔ سلوکیان بر بخش بزرگی از ایران را رقم زد.
- مهرداد دوم: رساندن اشکانیان به جایگاه یک ابرقدرت جهانی؛ شکست اقوام کوچنشین شرق از جمله سکاها و تخاریان، تثبیت مرزهای شرقی تا دامنههای هیمالیا، ثبت قلمرو اشکانی در گزارشهای تاریخی چین (حدود ۱۲۹ پیش از میلاد) که حتی سرزمین ماساگتها را جزئی از قلمرو او میدانند، و گسترش نفوذ ایران در غرب با فتح ارمنستان و پادشاهیهای پیرامون آن و تعقیب اعراب مهاجم تا ژرفای بیابانهای شبهجزیرهٔ عربستان.
- ارد دوم: اوج قدرت نظامی اشکانیان در غرب؛ شکست سنگین رومیان در نبرد حران و عبور از رود فرات، که به تسلط موقت ایران بر سوریه، یهودیه و بخشهایی از آناتولی انجامید و توان تهاجمی ارتش اشکانی را بهوضوح نشان داد.
پهنه جغرافیایی
قلمرو باثبات شاهنشاهی اشکانی بهطور معمول از رود فرات در غرب تا رود سند در شرق، و از رود جیحون در شمال تا کرانههای خلیج فارس در جنوب گسترده بود. شواهد تاریخی نشان میدهد که پارتیان بر مناطق شرق دریای کاسپین تسلط کامل داشتند؛ چراکه این نواحی بارها به عنوان پناهگاهی امن برای شاهان اشکانی در زمان بحرانهای سیاسی مورد استفاده قرار میگرفت.
اعتمادالسلطنه، مورخ دوره قاجار، با استناد به منابع ارمنی، فرضیه جالبی را مطرح میکند. او مدعی است که دریای کاسپین در آن زمان یک دریاچه داخلی در قلمرو اشکانی محسوب میشد. بر اساس این روایت، خاندان اشکانی دارای پنج شاخه حکومتی بود که همگی از شاخه اصلی در ایران پیروی میکردند و یکی از این شاخهها در شمال دریای کاسپین مستقر بود. اگرچه پیوندهای نزدیک میان پارتیان و سکاهای شمالی زمینهساز چنین فرضیاتی شده است — برای نمونه، تلاش «ونن یکم» برای پناه بردن به سکاهای شمال قفقاز — اما باید توجه داشت که به دلیل فقدان اسناد قطعی، این ادعاها همچنان در سطح یک فرضیه تاریخی باقی مانده است.
برخلاف مرزهای غربی که در امتداد رود فرات حالتی نسبتاً ایستا داشت، اشکانیان در جبهه شرق همواره سیاستی فعال و پویا را دنبال میکردند. شواهد متعددی بر این مدعا گواهی میدهند:
- فتوحات گسترده مهرداد اول و دوم در عمق آسیای میانه
- اقدام فرهاد چهارم در اعزام اسیران رومی برای شاهزاده «شیونگنو» (در مرزهای چین)
- فتح خوارزم توسط اردوان چهارم (پدر گودرز و وردان)
- حمایت حاکمان محلیِ «باختر» از گودرز دوم در نبرد با وردان
افزون بر این، کشف سردیس «وردان یکم» در منطقه خالچایان (ازبکستان کنونی) و پیدا شدن تندیسی منتسب به «مهرداد بزرگ» در کویت، مدارکی انکارناپذیر از حضور و نفوذ مقتدرانه شاهنشاهی اشکانی بر شاهراههای حیاتی جهان باستان هستند.
نتیجهگیری
شاهنشاهی اشکانی فراتر از یک قدرت نظامی، ساختاری هوشمندانه بود که توانست در یکی از حساسترین دورههای تاریخی، از تمامیت ارضی و هویت فرهنگی ایران پاسداری کند. اگرچه بسیاری از جزئیات فتوحات و مرزهای دقیق این شاهنشاهی، به دلیل فقدان منابع مکتوب همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد، اما شواهد باستانشناختی و تحلیلهای نوین، تصویری از یک ابرقدرت جهانی را ترسیم میکنند که از آسیای میانه تا میانرودان و کرانههای غربی آن گسترش یافته بود. اشکانیان با احیای میراث هخامنشی و ایستادگی در برابر توسعهطلبی روم، بستری را فراهم کردند که فرهنگ ایرانی بتواند قرنها پس از آنها نیز به حیات خود ادامه دهد؛ میراثی که پهناوری آن نه تنها در نقشه جغرافیایی، بلکه در تداوم تمدن ایرانی تا به امروز مشهود است.